Wachtlijsten in de GGZ nemen toe, net als werkloosheid door burn-out en het percentage van volwassenen dat leidt onder gevoelens van overspannenheid en depressiviteit. Er wordt vaak gespeculeerd over de culturele en economische oorzaken van de toename in mentale gezondheidsproblematiek, zo ook in het boek The Burnout Society van Byung-Chul Han, maar welke economische nadelen brengt deze ‘burnout society’ met zich mee?
Hoe beïnvloed mentale gezondheid de economie?
Er zijn meerdere relevante kanalen via welke mentale gezondheid de algemene economie ofwel de individuele economische prestaties van werkenden kan beïnvloeden. Hierbij denkt men al gauw aan werkloosheid door burn-out en dergelijke, maar overmatige stress beïnvloedt op lange termijn ook de gezondheid en de arbeidsproductiviteit van werkenden. Stressoren kunnen bijvoorbeeld prestatiedruk, discriminatie of problemen in de persoonlijke sfeer zijn. Een ander mechanisme via welke de mentale gezondheid van individuen de economie kan beïnvloeden, is verklaarbaar vanuit de zogenoemde ‘scarcity theory’. Mensen zullen als ze weinig mentale ruimte hebben suboptimale keuzes maken en slechter functioneren, waardoor bestaande economische ongelijkheid kan verergeren. In lijn hiermee zou de arbeidsproductiviteit van werkenden die met overmatige stress kampen dus ook significant verslechteren. Daarnaast is de belangrijkste ‘moderator’ van het effect van stress op economische uitkomsten ‘coping’. Mensen die gezond omgaan met stress zullen minder snel ziek worden en zouden vermoedelijk ook kleinere effecten op hun arbeidsproductiviteit ervaren.
Gezondheidszorg als kostenpost of als reddende engel?
De gezondheidszorg als geheel is de belangrijkste en grootste kostenpost op de rijksbegroting, en is dus zowel hoofdpijndossier vanwege de groei ervan, als melkkoe in tijden van bezuinigingen. Met name gezondheidszorg voor broze ouderen staat vaak centraal in controverses over bezuinigingen, maar ook de jeugdzorg en de veelvuldige gang naar de psycholoog van al die ‘millennial snowflakes’ worden veel besproken. Vakblad ESB concludeerde zo dat de groei in vraag naar jeugdzorg substantieel is en toeneemt, wat tot een kostenescalatie zou kunnen leiden. De jeugdzorg zou in 2024 8,1 miljard hebben gekost, met zowel toenemende wachtlijsten als vraag naar personeel en budget. Traditionele GGZ kost het rijk zo’n 5,5 miljard, en hoewel de kosten hier beperkt lijken te groeien, is er veel te doen om de wachtlijsten, die maar niet lijken te slinken.
Onderzoeken wijzen uit dat de arbeidsproductiviteit van werkenden met ernstige psychische klachten zoals klinische depressiviteit, borderline persoonlijkheidsstoornis (BPS of BPD), en schizofrenie, stevig afneemt. In veel gevallen worden de klachten verminderd maar niet volkomen verholpen, en zullen ze daarmee beter kunnen functioneren op de werkvloer. Hierbij is het effect veelal inbegrepen van niet-werkenden die weer zullen kunnen werken door de vermindering van klachten. Echter worden er grote vraagtekens gesteld bij de gegeneraliseerde suggestie dat psychotherapie helpt, aangezien wetenschappelijk onderzoek hiernaar vaak sterke biases vertoont en zelfreportage van klinische niet-waarneembare klachten lastig aantoonbaar is.
Bovendien is het onduidelijk of de allocatie van psychotherapie efficiënt is, aangezien ‘complexe’ casus slechter te verhelpen zijn en daarmee minder prikkel bieden voor behandelaars om deze te behandelen. Zo kan het gebeuren dat enkel minder complexe casus behandeld worden, waardoor het effect op de arbeidsproductiviteit zeer beperkt zou kunnen zijn. De kosten zouden wél aanzienlijk op kunnen lopen als enkel simpele casus worden behandeld, terwijl deze casus niet noodlijdend of noodzakelijk zorgbehoevend zijn. Zo zouden er meerdere nadelen aan de huidige afweging kunnen kleven. Ten eerste zouden werkelijk zorgbehoevende casus, waarbij behandeling tot toenames in de arbeidsproductiviteit zou kunnen leiden, niet worden of onvoldoende worden behandeld. Bovendien worden kosten gemaakt voor behandelingen die niet tot grote of voldoende toenames in arbeidsproductiviteit leiden. Als laatste zouden klachten bij zorgbehoevende patiënten toe kunnen nemen, waardoor de toekomstige kosten verder stijgen.
Schade voor arbeidsproductiviteit: onduidelijk of beperkt?
De schade van mentale gezondheidsproblematiek op de arbeidsproductiviteit is in veel gevallen twijfelachtig. Het is niet duidelijk of lichte psychische problemen werkelijk tot een daling in de arbeidsproductiviteit leiden. In deze gevallen zou behandeling ook tot een beperkte of geheel afwezige toename van de arbeidsproductiviteit leiden. Deze lichte casus zouden bovendien betrekkelijk weinig risico lopen op uitval naar aanleiding van hun psychische problemen. Zwaardere casus zouden meer risico lopen op burn-out of andersoortige uitval die leidt tot een periode waarin de werkende zich in de ziektewet gaat begeven. Echter is voor zowel buitenstaanders als de werknemer zelf vaak onduidelijk hoe zwaar de problematiek werkelijk is. Bovendien zou de status van lichte naar zware klachten kunnen gaan door allerlei omstandigheden, meestal liggen oorzaken hiervoor in de privésfeer.
Burn-out komt in Nederland veel voor onder met name jongere vrouwen. Volgens het RIVM heeft 20% van de Nederlandse werknemers last van burn-outklachten, terwijl dit onder zelfstandige ondernemers beperkt is tot 12%. Hoewel internationaal wetenschappelijk onderzoek erop wijst dat de oorzaken van burn-out meestal in de privésfeer ligt, zouden deze cijfers erop kunnen wijzen dat overwerktheid en de rigiditeit van werktijden en werkomstandigheden bijdragen aan burn-outklachten. De man-vrouwverhouding wordt bovendien veel gelijker als we enkel kijken naar ondernemers. De discrepantie tussen de genders zou dus voornamelijk aan de zijde van werknemers liggen. Echter zou het ook kunnen dat ondernemers evenveel klachten ervaren maar deze besluiten te negeren door een zwakker vangnet, ze kunnen namelijk veelal geen beroep doen op volksverzekeringen of de bijstandsuitkering.
Economische ongelijkheid als drijfveer achter de burnout society?
Wetenschappelijk onderzoek wijst erop dat armoede in de jonge jaren kan leiden tot psychische problemen, zowel op jonge leeftijd als later in het leven. De financiële stress en structurele problemen in de privésfeer bij gezinnen met lage inkomens kan leiden tot jeugdtrauma’s, zoals verwaarlozing. Hoewel vaak het beeld geschetst wordt van het deeltijdprinsesje met een burnout, lijkt het er dus op dat het juist mensen die uit armoede komen zijn die vaker lijden aan mentale gezondheidsproblemen. Het zou echter wel kunnen dat de inefficiënte allocatie van geestelijke gezondheidszorg, die in eerdere alinea’s is omschreven, eveneens leidt tot een tekort aan zorg voor mensen met lagere inkomsten en een overschot aan zorg voor de rijkeren. Onderzoeken wijzen erop dat deze inefficiënte allocatie van zorg mede veroorzaakt wordt en in stand gehouden wordt door een gebrek aan alternatieven in de private sector voor en zorgmijding door mensen met lagere inkomsten.
De Scarcity Theory biedt ons een andere lens om de relatie tussen armoede en psychische problemen te beschouwen. De mentale ruimte die we hebben om over belangrijke zaken na te denken, wordt volgens neurowetenschappers bij armere mensen vaak gevuld met financiële stress, waardoor andere problemen minder goed en aandachtig opgelost kunnen worden. In deze geest komt het dus veelvuldig voor dat betrekkelijk arme mensen meer stress ervaren en bovendien minder mentale ruimte overhouden voor gezonde omgang met stress of jeugdtrauma’s. Armoede is lastig te definiëren, maar er zijn wel degelijk aanwijzingen dat de problemen die geassocieerd worden met armoede ook in de Nederlandse maatschappij voorkomen, en deze problemen zouden niet beperkt zijn tot mensen met ernstige schulden. Gezinnen met drie kinderen met twee werkende ouders die slechts het minimumloon verdienen zouden bijvoorbeeld ook financiële stress kunnen ervaren, en hun problemen over kunnen dragen aan de kinderen.
De bredere arbeidsmarkt en General equilibrium effects: doet mentale gezondheid er echt toe voor de economie?
De daling van de arbeidsproductiviteit en heterogeniteit hiervan tussen sociaaleconomische klassen zouden bredere effecten op de algemene economie kunnen hebben. Bovendien moet het geld dat wordt uitgegeven aan geestelijke gezondheidszorg (GGZ) en jeugdzorg verdient worden door middel van belastingen, wat ook een vertekenend effect op de algemene economie heeft.
Allereerst zou de daling van de arbeidsproductiviteit en de toename van werklozen en arbeidsongeschikten kunnen leiden tot een daling van het algehele loonpeil. Economische theorie veronderstelt dat het reële loonpeil, in afwezigheid van marktmacht (en dus zowel vakbonden als werkgeversorganisaties), in directe en evenredige verhouding staat tot het bredere loonpeil. De echte wereld lijkt zich hier niet helemaal naar te schikken, door de aanwezigheid van marktmacht aan beide zijden, maar ook door andere factoren zoals kapitaal- en technologische substitutie van arbeid. Door informatieasymmetrie kunnen lonen bovendien niet op individueel niveau bepaald worden, en leidt de lage arbeidsproductiviteit van een individu of een groep individuen dus tot een neerwaartse druk op het algehele loonpeil binnen een sector.
We kunnen dus wel de conclusie trekken dat elke toename van kosten van arbeid, dus ook de toename in druk op de volksverzekeringen, en elke afname in arbeidsproductiviteit zullen leiden tot een afname in het loonpeil. Het is lastig aan te tonen hoe groot dit effect in Nederland is, en dit zal verschillen per sector. Het valt echter wel vrij simpel te constateren dat mentale gezondheidsproblematiek als maatschappelijk probleem moet worden gezien dat de arbeidsproductiviteit en het loonpeil geweld aandoet. Volgens het CBS gaat het bijvoorbeeld al om 42% van de arbeidsongeschikten die door psychische problemen thuis zitten. Hierbij gaat het vaak om depressiviteit of zwakzinnigheid (een verouderde term voor verstandelijke beperkingen, die het CBS in deze publicatie nog wel hanteerde). Dit zal ongetwijfeld een neerwaartse druk op het algehele Nederlandse loonpeil uitoefenen.
Sociaaleconomische groepen met een zwakkere positie, zoals mensen die al in armoede leven of in armoede zijn opgegroeid, zouden bovendien vaker ernstige psychische problemen ervaren en daarmee vaker arbeidsongeschikt kunnen geraken. Hierdoor zet zich de cyclus voort, en wordt armoede intergenerationeel en is er sprake van een bepaalde starheid van de sociaaleconomische positie. Hiermee zouden psychische problemen de sociaaleconomische mobiliteit schaden.
Niet alleen werkenden zullen de prijs hiervan moeten betalen. Belastingen en premies voor volksverzekeringen zullen stijgen, waardoor de kosten van arbeid, maar ook de kosten van andere productiefactoren zouden kunnen stijgen. Dit zal noodzakelijk zijn om de hogere kosten van zorg en volksverzekeringen ten opzichte van de maatschappij zonder of met betrekkelijk weinig psychische problemen te vergoeden.
Het is lastig te kwantificeren hoeveel arbeidsongeschiktheid de maatschappij of een individuele werkende kost, maar de meeste mensen die arbeidsongeschikt zijn, zullen zo’n 70% van hun oude loon ontvangen zonder hiervoor te werken. Dit zal het herstel van de tijdelijk arbeidsongeschikten bevorderen, maar zal de werkenden met een soortgelijk loon dus 70% kosten van hun loon, verspreid over het percentage van het aantal werkenden dat op dat moment arbeidsongeschikt is. Stel er zijn 10% van het aantal werkenden arbeidsongeschikt, zou dit zich dus vertalen naar 7% van het loon per werkende met een soortgelijk loon. In 2024 waren er zo’n 800.000 mensen met een arbeidsongeschiktheidsuitkering, en zo’n 10 miljoen werkenden. Het percentage van het loon dat, gemiddeld genomen, naar arbeidsongeschikten gaat ligt dus eerder rond de 0.08*70%=5.6%. Hiervan is 42% arbeidsongeschikt door psychische problemen, waaronder verstandelijke beperkingen. Naar deze groep zou dus ongeveer 2.3% van het loon van een gemiddelde werknemer gaan, dat is nog altijd substantieel, maar te rechtvaardigen.
Echter leidt de daling in de arbeidsproductiviteit en de stijging in kosten van arbeid ook tot zogenoemde general equilibrium effects. Door de gestegen kosten en gedaalde lonen zal de vraag naar goederen afnemen, en zal daarmee dus ook de opbrengsten van de BTW afnemen, waardoor belastingen nogmaals elders moeten worden geïnd. Door de gedaalde arbeidsproductiviteit en de gedaalde vraag naar goederen zal de totale productiviteit van de economie afnemen (ten opzichte van de maatschappij zonder psychische problemen), waardoor wij allen gebukt gaan onder de toename van psychische problemen in de maatschappij.
Conclusie: we schaden niet alléén onszelf door de overmatige stress
Niemand kiest ervoor psychische problemen te hebben en vrijwel niemand kiest ervoor hierdoor arbeidsongeschikt te worden verklaard. Het zou dus absurd zijn om ervoor te pleiten de groeiende groep mensen die onder psychische problemen gebukt gaat verder te straffen. Echter groeit de druk van psychische problemen op de maatschappij en economie, en wordt het dus tijd om hier kritisch naar te kijken. Wat kunnen we doen om stress in ons persoonlijke of werkzame leven te verminderen, en hoe kunnen we maatschappijbreed beter omgaan met de zogenaamde mentale gezondheidscrisis? Het is de zoveelste crisis die wij als maatschappij ondergaan, en wellicht is dat het probleem. Het is de hoogste tijd om te werken naar een menselijkere, en minder stressvolle en drukke maatschappij, zonder daarmee alles dat goed is aan onze huidige maatschappij bij het grof vuil te zetten. Het is goed dat wij allen gestimuleerd worden te werken en ons best te doen, maar niet alles is maakbaar en soms is een zes zonder stress acceptabel. Misschien wordt het tijd dat we allemaal iets kalmer leren leven, en afscheid nemen van onze burnout society.
